همه چیز درباره پژوهش و خوارزمی پژوهش

                 آشنایی با روش های کیفی

 ♕  مقدمه:
مجموعه فعالیتهای عقالیی است برای پاسخ به سؤاالت یا حل مسائلی که در ذهن انسان به وجود 
میآید و در زندگی اجتماعی انسان به نحوی به عنوان دغدغه یا مشکل مطرح میگردد که خصلتی عینی و منفی دارد. باید توجه داشت که تحقیق امری مساله محور است. طرح سؤال بهمنزله ارتقای مشکل از عینیت به ذهنیت است. با انتزاعی شدن مشکل انسان دچار مساله میشود به معنای اینکه 
انسان در جهت رفع آن کوشش میکند. این نشانگر خصیصۀ مثبت و ذهنی سؤال است. با طرح مسآله محوریت تحقیق شکل میگیرد. بنابراین تحقیق امری مسئله محور بوده و هویت تحقیق علمی متکی بر بنیان نظری است. 
در رویکرد کمی به پیش بینی و تبیین میرسیم درحالیکه در روش کیفی به اکتشاف و ایجاد تحول انتقادی میرسیم. در این رویکرد کشف معنا و فهم تجربه اهمیت دارد درحالیکه در روش کمی دادههای کمی یا حقایق اجتماعی مطرح میشوند.
هر روش تحقیق اهداف مشخصی را دنبال میکند. تحقیقاتی که با هدف توصیف انجام میشوند به دنبال جواب دادن به سؤال چه هستند. تحقیقات اکتشافی هم در پی جواب هستند با این تفاوت که عمیقتر از تحقیقات توصیفی است و به دنبال درک معناست. تحقیقات تبیینی بر سؤال چرا متمرکز است و به دنبال علت یا علل یک رویداد است.تحقیقات بنیادی با هدف گسترش مرزهای دانش انجام میشود. کسب دانش و آگاهی جدید بدون توجه ارزش آن در ایجاد و تغییر اجتماعی است و انگیزه محقق در کشف و اصول کلی قواعد حاکم بر روابط پدیدههاست. این نوع تحقیقات در پی اعتبار درونی و تبیین علت، تجزیه و تحلیل یک سطحی، مبتنی بر طرحهای تجربی و مشاهدات مستقیم است. تحقیقات کاربردی با هدف حل مشکل در جهت تأمین سعادت و رفاه مردم انجام میشوند. این نوع تحقیقات بر اعتبار بیرونی، تبیین معلول، تجزیه و تحلیل چند سطحی و متکی بر طرحهای شبه تجربی و مشاهدات غیر مستقیم است.

روش کیفی

چنانچه هدف تحقیق توصیف و تفسیر پدیده باشد از این روش استفاده میشود. توصیف به معنای جز جزء نمودن وقایع و معنی بخشیدن به آنهاست و سپس تفسیر میشود بدین معنا که به وقایع معنا میبخشد آنهم از دید کنشگران. رویکرد کیفی محقق را وارد دنیای واقعی تحقیق مینماید. 
پدیدههای مورد مطالعه در شرایط طبیعی بررسی شده و کوشش میشود به معنایی که افراد ذیربط به این پدیدهها نسبت میدهند پی برده شود. محقق از مصاحبه-زندگی نامه-مشاهده مستقیم-اسناد تاریخی و متون تصویری برای تفسیر و معنا بخشی استفاده میکند 

ویژگی های عمومی تحقیق کیفی

انواع مختلفی از متدلوژی وجود دارد، اما چند ویژگی عمومی آنها را مشخص میکنند. همه تحقیقات و مطالعات کیفی ضرورتاً تمام این ویژگیهای را بهطور یکسان ندارنـد. در تحقیق کیفی به شرح زیر است:

1 -شــرایط طبیعــی منبــع مــستقیم دادههاست و محقق وسیله اصـلی در تحقیـق کیفی است. تحقیق کیفی در شرایط طبیعـی انجام میشود. محقـق آنچـه را رخ میدهد، هنگام وقوع آن مشاهده میکند. متغیـری در اینجا دستکاری نمیشود یا هیچ ساختاری از بیرون به موقعیت تحمیـل نمیشود. بـرای مشاهده یا مـصاحبه افـراد بـه هنگـام انجـام کارهای عادی، محقق زمان 
قابل مالحظهای را صرف میکند.
2 - دادههای کیفی به شـکل کلمـات یـا تصاویر مطرح میشوند، نه بهصورت اعـداد. انواع دادههای جمعآوری شـده در تحقیـق کیفی شامل ثبـت مـصاحبه، یادداشتهای میدانی، عکس، ضبط 
صوتی، نوار ویدیویی، یادداشتهای شخــصی، نظــرات شخــصی، پروندههای رسمی، متون کتب درسـی و هـر چیز دیگری میتواند کلمات یا اعمـال واقعـی مردم را بیان کند، میباشد.
پژوهشگران کیفی از هـر چیـزی کـه ممکن است درباره موقعیـت، بینـشی فـراهم نماید، چشمپوشی نمیکنند. حرکـات بـدنی، جوکها، مکالمهها، کارهــای هنــری یــا دکورهای اتاق 
همه ثبت میشوند. برای یـک محقق کیفی هیچ دادهای، جزئی یا بـی ارزش نیست. آنها بر جنبههای ذهنـی رفتـار مـردم تأکیـد دارند. بنابراین بهجای ثبـت رفتـار، محقـق کیفی سعی 
میکند پدیـده مـورد پـژوهش را درک کند. به این معنا که رفتار مورد پژوهش برای افراد مورد مطالعه چه معنـی دارد. ایـن درک مستلزم این است که معنی کیفی به آن رفتار نسبت داده شود
3 -محققین کیفی به روند و همچنین پیامـد عالقهمندند. محققـین کیفـی بـه چگونگی وقوع اتفاقات عالقـه خاصـی دارنـد. بنابراین احتمال دارد که آنان مشاهده کننـد که مردم چه مفهـومی دارنـد، نگرشهای مردم چگونه بهصورت اعمـال در میآیند، دانشآموزان چگونه تحت تأثیر رفتار، حرکـات یا نظرات معلم قرار میگیرند و از ایـن قبیـل سؤاالت.
4-محققــین کیفــی دادههای خــود را بیشتر بهصورت استنتاجی تجزیهوتحلیل میکنند. 
محققین کیفی معموالً فرضیهای را برای آزمون آن تنظیم نمیکنند. آنـان مـدت زمان قابـل مالحظهای را صـرف جمعآوری دادهها میکنند. قبل از اینکه تصمیم بگیرنـد که چه سؤاالت مهمی مورد نظـر باشـد، آنها سعی میکنند تفسیری بسازند که شـکل آن به هنگام جمعآوری و بررسی دادهها پدیـد میآید. توسعه نظریه بـر پایـه دادههاست بـه این معنی که نظریـه ریـشه در دادهها دارد. 
5 -سؤال دیگری که برای محقق کیفـی اهمیت دارد، این است که »مردم زندگی خود را چگونه تفسیر میکنند؟ محققــین کیفــی میخواهند بدانند که آزمودنیها به چـه فکـر میکنند، چرا 
آنطور فکر میکنند و چگونـه؟ انگیزهها و دالیـل عمل آنها چیست؟ فرضها اهداف و ارزشها، همگی مورد عالقـه محقـق کیفی بوده و احتمال دارد مورد بررسـی قـرار گیرند.
 

نقش اجزایی

نقشه اجرایی یک طرح مقدماتی است که با آن پژوهش شروع میشود. در این نقشه در مورد نوع آزمودنی ها یا محل هایی که قـرار اســت مطالعــه انجــام شــود، مــدت زمــان جمع آوری دادهها و متغیرهـایی کـه ممکـن اسـت مـورد توجـه قـرار گیرنـد، تـصمیماتی گرفته میشود.

سوالات کلیدی برای تعریف مسئله

1-مشکل چیست؟ مشکل اصلی که باید درک و حل شود، چیست؟ پاسخ به این سؤال نیازمند داشتن بینش در مورد علت و زمینه مشکل است. با وجود ارائه تعاریف بسیاری از مشکل، همیشه هم معلوم نیست که معمای مشکل چیست.
2-چرا یک مشکل است؟ برای اندیشمندان مهم است بپرسند که اوالً، چرا موضوع خاصی به عنوان یک مشکل ادراک میشود؟ مشکل چگونه خود را آشکار میسازد؟ پیامدهای مشکل چه چیزهایی هستند؟ چه چیزی آن را مشکل ساز میکند؟ اولین بار چه موقع پدیدار میشود؟
3-برای چه کسی مشکل است؟ چه گروههایی درگیر مشکل میشوند؟ دانستن اینکه آیا مشکل تنها مراجع را درگیر میکند یا گروههای دیگری را نیز درگیر میسازد، آموزنده خواهد بود.
4 -علتهای احتمالی مشکل کدامند؟ ایجاد مدل علی مقدماتی با پرسیدن دو سؤال وابسته به یکدیگر تسهیل میشود: 1 -چه چیزی این مشکل را ایجاد میکند؟ 2 .چگونه این عوامل بر مشکل تأثیر میگذارند؟
5-جنبههای کلیدی مشکل کدامند؟ برای به دست آوردن جنبههای کلیدی مشکل، محققان باید بپرسند که مشکل تا چه اندازه: الف( کاربردی ب( عینی؛ و قابل حل است. آیا مشکل کاربردی است؟
نمونه گیری: در تحقیق کیفی نمونهگیری هدفمنـد به کار برده میشود، بدین معنی کـه واحـدها به جای انتخــاب تــصادفی بــا توجــه بــه ویژگیای آنها نسبت به پدیده مورد مطالعه انتخاب میشود.

همچنین در مورد اینکه چه کسانی باید مورد مـشاهده یـا مـصاحبه قـرار گیرند و اینکه مطالعه برای چه مـدتی ادامـه خواهد داشت، تـصمیماتی گرفتـه میشود. حداقل یک تصمیم اولیه در مورد طول مـدت مطالعه باید گرفته شود. اگرچه بعدها ممکـن است تغییراتی در این خصوص ایجاد شود، 
اما با توجه بهمرور نوشتهها و اطالعاتی در مورد موضوع باید برآورد خوبی در آغاز مطالعـه بـه عمل آید.
محقــق کیفــی از الگــوی اســتنتاجی استفاده میکند که از لحـاظ مفهـومی بـدین معنی است که جمعآوری دادهها بدون هـیچ آغـاز نظریه یا فرضیه از پـیش تصور شده میشود، امــا 
معمــوالً همــه تحــت تــأثیر زمینههای خـود هـستند و احتمـاالً مقـداری اطالعات در مورد مساله تحقیق ممکن اسـت مطـرح شـود، اگرچه ایـن بیانـات فرضـیه نیستند، آنها بیاناتی در مورد آنچه که بایـد هنگام تحقیق جستجو شوند، بیان میکنند. ایــن بیانــات و ســؤاالت اصــطالحاً مــسائل بازتــاب یافتــه خوانــده شدهاند. این مــسائل جانـشین فرضـیه 
نیـستند، بلکـه جهـت تحقیـق را تعیـین میکنند. همچنین این مـسائل نتـایج مـورد انتظـار را مـشخص نمیکنند. اساساً آنها عواملی را بـرای محقـق شناسایی میکنند که محقـق بایـد در 
طـول تحقیق مشاهده کند.

جمع آوری داده ها

هنگام آماده شدن و در حین جمع آوری داده ها، محقـق کیفـی بـا موضـوعات زیـادی مواجه میشود. ممکـن اسـت الزم باشـد کـه محقق به طور رسـمی بـه دادهها دسترسـی پیدا کند.

همچنین او باید در مورد نقش خود تصمیم گیرد که آیا میخواهد مشاهدهگر صرف باشد یا مشاهده گر با مشارکت.
چهار درجه از مشارکت پیشنهاد شده اسـت: مشاهدهگر صـرف، مشاهدهگر با مـشارکت، شرکتکننده بهعنوان مشاهدهگر و شــرکت کامــل... . بنابراین مشارکت محقق را میتوان به 
عنـوان یک طیف در نظر گرفت که از مشارکت کامل تا عدم مشارکت امتداد دارد.
روشهای جمعآوری داده ها شــامل مــشاهده، مــصاحبه و جمع آوری و مــرور مربوطه میباشد. در تحقیـق کیفـی اسناد ممکن است دادههای جمع آوری شده بـسیار حجـیم باشـند کـه محققین باید همراه با توضیح کتبی، شرح، جمعآوری و نگـه دارنـد. ایـن توضیحات که ممکن است تغییـــرات نقـــشه اجرایـــی و فرضیه های جدیـدی باشـد کـه توسـط خـود دادهها پیشنهاد میشود باید بدور از هرگونه تعـصب شخـــصی باشند. یک تـصمیم مهـم دیگـری کـه محقـق بایـد بگیرد، این است که با آزمودنی های تحقیـق تا چه انـدازه صـداقت داشـته باشـند. این امر میتواند به صورت یک طیف رازداری از راز داری کامل گرفته تا شناسایی آشکار به عنوان یک محقـق وجود داشته باشد. 

تفسیر و تحلیل داده ها

تحلیل دادهها در تحقیق کیفی بالفاصله بعد از آغاز جمع آوری داده ها شروع میشود. در حقیقت جمع آوری داده ها و تجزیهوتحلیل آنها معمـوالً بهطور همزمان انجـام میگیرد. با ادامه تحقیـق، داده های کمتـری جمع آوری میشود، امـا تجزیه و تحلیل بیشتری انجام میپذیرد. در عمل بین این دو مرحله همپوشـی قابـل مالحظه ای وجـود دارد. تحلیـــلداده های کیفـــی مـــستلزم سازماندهی اطالعات و تقلیل دادههاست. دادهها ممکن است به طبقاتی برای مـشخص نمــودن اطالعــات اشــاره کنــد.
مقایسه ها میتوانند با نظریه های اولیـه یـا فرضیه های اجرایی انجام گیرد. داده های جمع آوری شـده اولیه ممکن است یک فرضیه ای را پیـشنهاد کند و سپس دادههای بیشتری ممکـن اسـت 
جمع آوری شود که آن فرضیه را تأیید، رد یا توسعه و گسترش دهد. تجزیه و تحلیل در تحقیــق کیفی یک روند تقریبی متوالی است که بـه سوی توصیف و تفسیر دقیـق پدیـده منتهـی میشود. 
ماهیـت گـزارش تحقیـق توصـیفی است و شامل اصطالحات تکنیکی نمیباشد. توصــیف پدیــده در شــرایط طبیعــی تأکیــد میشود و بر اساس آن داده ها تفسیر میشوند.